Nieuws

Illustratie

19 mei 2016

Project 'Beeldende begeleiding' in Pallium

In het laatste nummer van Pallium (2016-2) mochten we een artikel schrijven over het project Beeldende begeleiding. We geven onder meer informatie over het verloop van het project "Beeldende begeleiding van palliatieve patiŽnten en hun naasten in het hospice in de acht deelnemende hospices. Wat is geleerd? Wat is ontdekt? Wat zien de hospices als toegevoegde waarde van beeldende begeleiding?

Hieronder kunt u het hele artikel lezen.

Beeldende begeleiding in het hospice
In de curatieve fase is steeds meer oog voor de heilzame werking van creatieve expressie in de zorg voor en emotionele ondersteuning van mensen met levensbedreigende ziektes. Het biedt ontspanning, een andere - niet talige- manier van expressie en/of reflectie en het kan helpen in de verwerking van de eigen situatie.

In de palliatieve fase daarentegen, is het in hospice(unit)s tot nu toe gťťn gemeengoed om patiŽnten creatieve expressie actief aan te bieden als onderdeel van de zorgverlening. Emotionele ondersteuning voor patiŽnten gebeurt hoofdzakelijk door het voeren van gesprekken. Voor patiŽnten die verbaal beperkt zijn door hun ziekte, minder talig ingesteld zijn en/of behoefte hebben om het afscheid van het leven en hun naasten concreet vorm te geven is dit een gemis.†

In Palliatief centrum Laurens Cadenza maakt beeldende begeleiding sinds 2011 wel onderdeel uit van de zorgverlening. Ook aan Academisch Hospice Demeter De Bilt is een kunstzinnig therapeut verbonden. † De positieve ervaringen met beeldende begeleiding in beide hospices vroegen om een vervolg. In januari 2015 is vanuit Leerhuizen Palliatieve Zorg het project 'Beeldende begeleiding van palliatieve patiŽnten en hun naasten in het hospice' gestart met subsidie van KWF Kankerbestrijding. Een project met een looptijd van een jaar.

Acht hospices namen afgelopen jaar deel aan dit project. Allen zijn overtuigd geraakt van de toegevoegde waarde van beeldende begeleiding voor gasten en hun naasten. Uit de ervaringen die in de hospices werd opgedaan met beeldende begeleiding blijkt de relevantie van deze vorm van begeleiding voor de hospicezorg.†

†De acht deelnemende hospices

Hospice Bardo ††††††††††††††††††††††††††††††††††† †

Hospice Beukenrode††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††

Hospice Delft† ††††

Hospice Duin- en Bollenstreek

Hospice Heuvelrug†††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††

Johannes Hospitium Vleuten †††††††††

Hospice Kajan

Hospice Nijkerk

Wat is beeldende begeleiding?
Beeldende begeleiding is een vorm van spirituele en zingevende zorg die voor een groot deel van de gasten † van het hospice en hun naasten heilzaam, prettig en waardevol blijkt te zijn. In de laatste fase van het leven schieten woorden vaak te kort. Het is dan fijn om het onzegbare zichtbaar te kunnen maken. Beelden kunnen daarbij helpen. Beelden die opgeroepen worden, of beelden die gemaakt worden. Methodes die worden gebruikt zijn geleide verbeelding - een vorm van ontspanning waarin verbinding wordt gemaakt met mooie beelden - en creatieve expressie. Beeldende begeleiding wordt gegeven door een kunstzinnig- of creatief therapeut of een kunstzinnig coach. Enerzijds is het concreet en daarmee laagdrempelig. Tegelijk maakt het beeldend bezig zijn als vanzelf ruimte voor symbolen. Beeldende begeleiding biedt mensen op die manier een andere taal om zich uit te drukken en hun gevoelens te uiten.

Ook voor partners en andere naasten kan beeldende begeleiding waardevol zijn. Soms individueel ter ondersteuning in een emotionele tijd. Maar vaker samen met hun geliefde om met elkaar een mooi en waardevol moment te kunnen ervaren.

"Bij een mevrouw die met woorden kort van stof was, zagen we dat ze via het schilderen van belangrijke zaken en personen uit haar leven, zich haar leven als het ware kon toe-eigenen alvorens ze het definitief moest loslaten. We kwamen ook meer met haar in contact omdat de schilderijen steeds aanleiding gaven voor mevrouw om te vertellen over wat er geschilderd was." (reactie uit een van de deelnemende hospices)

Doelen van beeldende begeleiding
De begeleider werkt met doelen die direct voortkomen uit de setting waarin beeldende begeleiding plaatsvindt: het hospice

- bijdragen aan kwaliteit van leven in de laatste levensfase

-bieden van emotionele ondersteuning aan gasten en/of naasten: verlichten of verzachten van emotionele pijn en versterken van draagkracht.

Een gast die zich verbaal niet meer kan uiten ligt in het hospice, het gaat om een mevrouw met een jonge dochter. In het contact met de beeldend begeleider sprak de moeder van mevrouw uit dat het zo fijn zou zijn om op de kamer met elkaar bezig te zijn en zo als gezin nabij te zijn. De moeder en dochter van mevrouw wilden heel graag iets voor haar maken, iets waar ze vanuit haar bed naar kan kijken en van kan genieten.† Ze maken met elkaar een schilderij met in het midden een groot hart. Hier omheen zetten ze hun namen. Tijdens het schilderen vertelt de jonge dochter over haar moeder en wat ze van haar heeft geleerd. Mevrouw ligt te stralen in bed. Door met elkaar iets te maken ontstaat er ruimte voor contact, knuffels, delen van verhalen, ontroering en een waardevol samenzijn. De moeder van mevrouw bedankt de begeleider voor de bijzondere middag. Toen mevrouw was overleden en de uitgeleide plaatsvond, legde de familie het schilderij op haar kist.

Het project 'Beeldende begeleiding van palliatieve patiŽnten en hun naasten in het hospice'.†
Acht hospices deden mee aan dit project dat startte in januari 2015. Sommigen begonnen enthousiast en verwachtingsvol. In een terugblik op de start zegt een deelnemer: "Ik had het idee dat er m.b.t. beeldende begeleiding meer mogelijk zou kunnen zijn dan we in ons hospice bewust waren. Dat het verbeelden van herinneringen en gevoelens een unieke en aanvullende waarde heeft voor de emotionele-spirituele zorg van de gasten." Anderen waren belangstellend, maar nog wat afwachtend: "Ik had geen idee hoe het zich zou gaan ontwikkelen in ons hospice." geeft een deelnemer aan tijdens de eindevaluatie.

Hoewel het inbedden van beeldende begeleiding bij sommige hospices nog wat meer tijd nodig heeft, uitten de acht hospices zich aan het eind van het projectjaar allen enthousiast. In het afgelopen projectjaar zijn de vele mogelijkheden van beeldende begeleiding ontdekt: voor gasten en/of hun †naasten, voor kinderen en kleinkinderen en voor nabestaanden. De vragen die bij sommige hospices aan het begin speelden, zoals: "Zijn onze mensen niet te ziek? ? ?Hebben mensen hier wel zin in?" zijn beantwoord. Hoewel beeldende begeleiding niet alle mensen aanspreekt, is het voor een aanzienlijk deel van de gasten van het hospice en hun naasten een verrijking in het aanbod. Zij ervaren beeldende begeleiding als waardevol en heilzaam. Gasten kunnen door middel van beeldende begeleiding ondersteuning ervaren in de afronding van hun leven, soms zonder woorden en op een zachte manier.†

Alle acht hospices die deelnamen aan het project willen beeldende begeleiding in 2016 structureel toevoegen aan hun zorgverlening met een begeleider die (twee)wekelijks aanwezig is. Zij zoeken hiervoor eigen financiering.†

Begeleiden van het innerlijk proces
Bij aanvang speelde vanuit een aantal hospices de vraag of creatieve vrijwilligers niet net zo goed kunnen worden ingezet voor beeldende begeleiding. Gaandeweg het project werd het de deelnemende hospices steeds duidelijker dat "dagbesteding" of ?activiteitenbegeleiding? wezenlijk iets anders is dan beeldende begeleiding. De beeldend begeleider richt zich op het innerlijke proces van gasten: †het beeldend bezig zijn is een middel om dat proces te begeleiden. De hospices benadrukten in de eindevaluatie dat, voor het slagen van beeldende begeleiding, een begeleider met een professionele achtergrond een belangrijke voorwaarde is. Zij hebben ervaren dat, zowel voor het afstemmen en aansluiten bij de gasten, als voor het hanteren van het beeldend materiaal om een innerlijk proces te ondersteunen, competenties nodig zijn vanuit een professionele kunstzinnige achtergrond.

Een mevrouw in het hospice was heel verdrietig dat ze de bruiloft van haar kleindochter niet meer mee kon maken. De beeldend begeleider stelt haar voor om een herinneringsdoosje† te maken.† Mevrouw vindt dit een goed idee. Ze vertelt dat ze graag een doosje aan wil kleden om daar een cadeau in te doen als herinnering. Mevrouw ligt in bed en† is† te ziek om zelf iets te doen, maar ze kan heel goed aanwijzingen geven. Ze weet ook† heel goed wat ze wil.† Het wordt een klein wit doosje. "Wilt U het beschilderen?", vraag ik. "Nee, zeker niet, het mag allemaal heel simpel blijven." Uiteindelijk vinden we een prachtige vlinder als symbool voor transformatie naar een nieuw begin zowel voor oma als voor kleindochter.† De vlinder wordt op het doosje vastgezet. De binnenkant wordt met zachte wol in een bijpassende kleur bekleed. Als laatste besluit ze† haar dochter te vragen om een ketting te kopen met de symbolen van geloof, hoop en liefde. Mevrouw† glundert van blijdschap.

Reacties uit de eindevaluatie van het project:†
Beeldende begeleiding

- heeft de kwaliteit van zorg vergroot

- heeft de kwaliteit van leven van de gasten verbeterd †

- heeft gasten en naasten geholpen in hun verwerkingsproces.†

- heeft mooie herinneringen opgeleverd, waardevol voor de nabestaanden in de periode van rouw

- draagt bij aan het gevoel van zingeving in de laatste levensfase†

- biedt een andere insteek om met thema?s zoals †bijvoorbeeld ?loslaten? bezig te kunnen zijn

- kan de relatie tussen de gast en zijn/haar naasten helpen verbeteren

- helpt bewoners op zachte wijze tot hun emoties te komen en ze te uiten ook als spreken niet of nauwelijks mogelijk is

- is een andere taal

- biedt een andere manier om met gasten terug te blikken op hun leven†

- helpt te ontspannen en te genieten

- is in de audit voor het keurmerk palliatieve zorg beeldende begeleiding opgemerkt en positief gewaardeerd

"Wij hebben hier gezien †dat gasten genieten van het feit dat ze iets kunnen creŽren. En in de laatste fase van hun leven nog nieuwe mogelijkheden/vaardigheden ontdekken. Dit helpt om zin te geven aan deze periode." (reactie uit een van de deelnemende hospices)

De handreiking 'Kleur in de laatste levensfase'
Vanuit de ervaringen van het afgelopen projectjaar en alles wat we met elkaar hebben geleerd is een handreiking geschreven. De handreiking is bedoeld voor hospice(unit)s die geÔnteresseerd zijn om beeldende begeleiding in hun eigen hospice een plek te gaan geven. U vindt in de handreiking een nadere beschrijving van beeldende begeleiding en een implementatieplan.

De handreiking is vanaf 13 januari digitaal beschikbaar via www.leerhuizenpalliatievezorg.nl en via www.karinbrandt.nl†Voor meer informatie en vragen kunt u contact opnemen met info@leerhuizenpalliatievezorg.nl of karinbrandt1@casema.nl†

Het project 'Beeldende begeleiding van palliatieve patiŽnten en hun naasten in het hospice' is in 2015 tot stand gekomen met steun van KWF kankerbestrijding†

Door Karin Brandt, Beeldend begeleider Palliatief Centrum Laurens Cadenza en projectleider namens Leerhuizen Palliatieve Zorg en†Thera Bravenboer, Projectmedewerker Leerhuizen Palliatieve Zorg